Խաչիկ Խաչատրյան

 

На данном изображении может находиться: 10 человек, люди улыбаются

-Ք. Ն-Մենք Եղեգնաձոր ենք եկել հայրենագիտական արշավով և քանի որ Ձեր եղբոր՝ Համլետ Խաչատրյանի հետ հիվանդանոցային զրույցում ունեցանք Եղեգնաձորի մասին հատված, կուզենայի այսօր զրույցը շարունակել Ձեզ հետ:

Համլետը Եղեգնաձորը նմանեցնում էր Ֆելինիի «Ամարկորդ» ֆիլմին. ասում էր, որ կարծես Ֆելինին ֆիլմը Եղեգնաձորում է նկարել ու իր մանկության մասին:

Պատմեք խնդրում եմ Ձե՛ր Եղեգնաձորի, Ձե՛ր մանկության մասին, ի՞նչ վառ հուշեր, ի՞նչ դրվագներ են արտացոլվել, պատմեք հայրական տան  մասին, կարծեմ հենց այս տանն է չէ՞ ծնվել Համլետը:

Ո՞վ էր տան ավագը, Համլե՞տը:

 

-Խ.Խ-Ավագը իհարկե քույրիկս էր, Համլետը միջնեկն էր, տղաներից՝ ավագը:

— Ք. Ն-Ինչպիսի՞ երեխա էր Համլետը:

-Խ.Խ-Համլետն այս տանը ապրել է մինչև 7-րդ դասարան, 7-րդ դասարանն ավարտելուց հետո նա տեղափոխվեց Երևան և ուսումը շարունակեց Ֆիզմաթ դպրոցում, այն ժամանակ կարծեմ էսպես էր կոչվում՝ Համալսարանին կից ֆիզիկամաթեմատիկական թեքումով գիշերօթիկ դպրոց:

— Ք. Ն- Ո՞ւմ որոշումն էր դպրոցի փոփոխությունը:

-Խ.Խ- Իր, թերթերում, որտեղ հայտարարություն էր տեսել ու մի օր եկավ ասավ՝ պա՛պ, գնում եմ էստեղ: Պապան էլ գցեց-բռնեց, որ ուսում է, դե հայրս կարևորում էր շատ սովորելը և համաձայնեց: Էդ դպրոցը գտնվում էր Մռավյան 9 հասցեում, հիմա չգիտեմ՝ Ամերիկյան, թե Հյուսիսային համալսարանն է այդտեղ գտնվում: Շատ լավ, հետաքրքիր  դպրոց էր, 300 ավելի աշակերտ ուներ և շատ էլ լավ շրջանավարտներ էր տալիս:

— Ք. Ն- Ճի՞շտ է իմ այն ինֆորմացիան, որ այդ դպրոցի ընկերների հետ ընկերությունը մինչև կյանքի վերջին օրերը շարունակվում էր:

-Խ.Խ- Հա՛, հա՛, շատ լավ ընկերներ էին, երբ գնում էի հիվանդանոց, նրանց գտնում էի հիվանդասենյակում, անընդհատ կողքին էին Օնիկը, Գնելը, Համլետը, Քվանտի տնօրենը….կապերը կար:

Շեղվեցի, անդրադառնամ նորից տանն ու մանկությանը: Համլետը 7-րդ դասարանից հետո գնաց ու գնաց:  Էն որ կինոյի մեջ ա, որ ասում է. «Քաղաքի տարածը՝ տարած …»:

— Ք. Ն-«Աշնան արև»:

-Խ.Խ-Հա՛, «Աշնան արև»: Գնաց ու գնաց, դե իհարկե մանկական հուշերը մնացին, դե մարդու մեջ ինչ մնում ա, մանկությունից ա մնում,  դպրոց, մանկություն:

Դե իրա մեջ մնաց իր հայրական տունը, գյուղը, ընկերները: Մանկությունից դեռ շատ անհանգիստ բնավորություն ուներ` պրպտող, չհամակերպվող, ամեն բանի հետ չէր, որ համակերպվում էր: Էդ դպրոցի շրջանավարտները դառնում էին ֆիզիկներ, մաթեմատիկներ, կիբեռնետիկներ…. Իրենը լրիվ անկանխատեսելի էր, թե ինչո՞ւ ֆիզմաթ կրթություն ունեցողը որոշեց դառնալ ճարտարապետ:

-Ք.Ն- Համլետը մինչ մասնագիտական կողմնորոշումը, մանկության, պատանեկության տարիներին չէր դրսևորել իրեն գծագրերի մեջ:

-Խ.Խ-Նկարում էր, նկարում էր: Գյուղում մեկ-երկու ինքնուս նկարիչներ կային, իրենից էլ մի վեց-յոթ տարի մեծ, նրանց հետ սերտ կապերի մեջ էր, հետաքրքորւթյունը մեծ էր նկարչության հանդեպ:

Սովետի ժամանակ կային «живописные», էդպես էինք ասում, արհեստանոցներ, որտեղ հայտարություններ, լոզունգներ, աֆիշներ էին նկարում: Էդ տղաներից մեկը ուներ, շատ էր լինում այդ արհեստանոցում, դասերից հետո գնում էր:

-Ք.Ն-Պատահական չէր իմ հարցը, քանի որ ես իրենց տանը, երբ վերջին անգամ այցելել էի, ծանոթացա նկարիչ Համլետ Խաչատրյանին:

-Խ.Խ- Վերջին շրջանում՝ հասուն տարիքում, շատ ավելի լավ էր նկարում: Նկարները շատ էր նվիրում, շա~տ, բայց մեր տանը մի նկար չունի կախված: Գնում էր ծնունդ, մի նկար պահի տակ արեց, գնաց, կամ ունեցածից հանում տանում էր, կամ հարսանիք՝ սրան-նրան, նրան-սրան: Ասում են չէ, կոշկակարն առանց կոշիկ ա մնում: Մի նկար չունի իր աշխատանքներից հայրական տանը: Միայն 1974 թ-ին իր հարսանիքին ընկերներից մեկի՝ Թոքմաջյան Արմենակի  նվիրած նկարն է,  որ նայեցինք՝ որտեղ կախենք ու գտանք տեղը, ըհն, էստեղ հարմար ա, դրեցինք ու  ամրացրեցինք:

Բոլորովին անպասելի որոշեց ճարտարապետ դառնալ, հերս էլ ասում էր՝ ա՛յ  տղա ջան, բա որ ճարտարապետ էիր դառնալու, քո ինչի՞ն էր պետք էդ ֆիզմաթը:  Ֆիզմաթի տղաները ախր ո՞ւր են գնում. համալսարան, պոլիտեխնիկ շատ քիչ էին գնում, երևի միակն էր ֆիզմաթի շրջանավարտներից, որ շեղվեց:

-Ք.Ն-Մտածե՞լ եք երբևէ՝ ի՞նչը հուզեց, ո՞րն էր պատճառը, դիպվածը, որ շեղվեց հենց ճարտարապետություն:

-Խ.Խ- Չգիտեմ, բայց մանկուց մեջը ուներ ստեղծագործելու, սարքելու հատկությունը: Դպրոցական տարիներից դեռ կարող էր նայել տարբեր հատվածների և ասել՝ ա~յ էստեղ հրաշալի կլիներ, եթե այսինչ բանը սարքեն, կամ էս փողոցը լրիվ հիմարություն է, ինչի՞ են էստեղից գցել, ճիշտ չի: Դե 6-րդ դասարան ինքն էր, 4-րդ դասարան՝ ես. էն ժամանակ խելքս չէր կտրում, թե ինչ էր ասում, բայց հետո-հետո հասկացա, որ ճարտարապետական մոտեցումները դեռ մանկուց մեջն ուներ:

-Ք.Ն- Գենում ունե՞ք այլ ճարտարապետներ:

-Խ.Խ- Չէ՛, չէ՛, չկան: Հայրս ինժեներ-մեխանիկ էր, մոտիկ ազգականներից չկային, չէ՛, ստեղծագործողներ չունեինք, ճարտարապետ, նկարիչ, ինժեներներ էին: Էդ տեսակետից ինքը բացառիկ էր: Ուսանող ժամանակ էլ, որ գալիս էր, պապան չինովնիկ էր արդեն, դիտողություններ էր անում՝ էս շենքը սխալ տեղ եք գցել, էս փողոցը լավ չի, էդ ժամանակ բնակելի շենքեր էին սարքում:

 

Ք.Ն- Լինո՞ւմ էր, որ դիտողությունները դառնային լսելի, գործուն:

Խ.Խ-Հա՛, հայրս լսում  էր խելամիտ առաջարկները: Ասում էր՝ հնին մի՛ կպեք, մի՛ աղավաղեք հինը:

Հին Եղեգնաձորը համարյա լրիվ ավերվեց, ոչինչ հնից հիմա չկա: Ինքն ասում էր՝ սարքեք նորը, լիքը տեղ կա, բայց հնին մի՛ կպեք, հինը արժեքավոր ա, հնից մի՛ հանեք, մի՛ կոտրեք: Օրինակ՝ եթե էստեղ արահետ կա, գնացել-եկել են, մի՛ ձգտեք, մի՛ փորձեք այն փակել: Ասածիս վառ օրինակն էր էս մեր մարզպետարանի շենքը, այդ տարիներին հանձնվեց շահագործման, այդ ժամանակ նորություն էր շրջական բարեկարգել, կանաչապատել, եզրաքարերով առանձնացնել ու ասֆալտապատելը: Շենքից դուրս էիր գալիս ու կինոյի մոտով անցնում էիր, ժողովուրդը սկսեց էդպես գնալ-գալ, փակեցին, կողքով սկսեց գնալ-գալ, ժապավեն դրեցին, ասեց՝ էդպես չի, պա՛պ, էդ ճանապարհը պիտի թողնեք, չփակեք, որ ժողովրդի ոտքը բռնել ա  մի տեղ, դա փոխելու չի: Ասում էր՝ ճիշտը կլիներ  էդ եզրաքարերը  սկզբից չշարել, տեսնեիք ժողովուրդը որտեղից հարմար է գտնում անցնել, էդտեղից էլ ճանապարհը պետք է սկսել: Հիշում  եմ նաև՝ մի օրինակ բերեց՝ գեոզիստները ժամանակին, երբ չափագրում են արել  ճանապարհի կառուցման համար, ավանակին բաց են թողել. ինչպես կգնար, այնպես էլ կկառուցեին:

Ք.Ն- Շատ կարևորում էր «ժողովրդական տուն» հասկացողությունը, իր բոլոր տարրերով: Ձեր տանը պահպանվե՞լ է:

Խ.Խ-Իհարկե պահպանվել ա, կինս մորիցս է վերցրել և շարունակել: Ինչ խոսք, նաև ես՝ հորիցս, Արմենը՝ հայրիկիցս:

Արմենը շատ էր լինում արձակուրդներին՝ ամռանը, ձմեռը էստեղ էր: Նախկին ադրբեջանաբնակ գյուղերից մեկում հողատարածք, ամառանոց  ունեինք, հայրս, մայրս գնում էին, Արմենին էլ իրենց հետ տանում էին:  Հորս  հետ շատ կապված էր:  Պապից շատ բան սովորեց: Հիմա մեր ազգուտակի հետ կապված, որ հարցեր են լինում, Արմենից եմ հարցնում՝ էսինչը մեր ի՞նչն է, էսինչը ո՞նց, Արմենը փոշեծծիչի նման վերցրել էր, իսկույն ասում է: Հա՛, կապված էր, պապու հետ շատ կապված էր: Պապը խելացի մարդ էր, իրեն հետաքրքրող բոլոր հարցերին պատասխանում էր, Արմենն էլ սիրով գալիս էր:  Գալիս էր սահնակ էին քշում, դահուկ, մինչև խելքը հասավ ու ինչպես բոլորը, գյուղից փախավ:

Կենցաղի, ավանդույթների մասով էլ դե մի ողջ կյանք ապրել ենք մեծերի՝ ծնողներիս հետ: Կենցաղը ինչպես դրված ա եղել, այնպես վերցրել ենք ու փոխանցում ենք:

Հայը մի հետաքրքիր սովորություն ունի, չէ՞, հին ոչ մի բան դեն չի գցում՝ հիմա ում նկուղներն էլ մտնենք, հաստատ 1940 թվականներից չօգտագործվող իրեր կհանդիպենք: Մեր նկուղն էլ մակերեսով շատ փոքր է ու իր նպատակին չի ծառայում: Առաջ  ասում էի՝ ա՛յ կնիկ, քանի մաման կա, մենք էդ նկուղից ոչ մի բան դեն նետել չենք կարող, հիմա արդեն տասը տարի ա մաման չկա, ձեռքս չի գնում մի բան դեն նետել. ասում եմ՝ թող մնա, պետք կգա, թեև, պետք գալուց չենք գտնում, գնում ենք նորը առնում ենք, հետո մի ամիս հետո պատահական հանդիպում ենք: Հյուրերին, ազգականներին ինչպես մայրս, հայրս ընդունել, պատվել են, այնպես էլ փոխանցվել է կնոջս ու ինձ: Մի քավորություն ունենք, որ 1920-ականներից է սկիզբ առնում, արդեն 4-րդ, 5-րդ սերունդն է: Անցյալ տարի տղայիս ամուսնացնում էի, ասեցին՝ բա քավո՞ր, ասեցի՝ Վահե ջան, գնա քեզ համար մի քավոր բռնի, կինս ասեց՝ էս ի՞նչ ես խոսում, մենք քավոր ունենք: Ասեցի՝ դե լավ, հո պատժվա՞ծ չենք 4-5 սերունդ նույն քավորով: Կինս ասեց՝ ո՛չ, քանի դեռ իրենք կան՝ մեր մեծերը, քանի մենք կանք, թող էդ քավորությունը շարունակվի: Վստահ եմ, որ մեզանից հետո  էլ էդպես կշարունակվի:

Ք.Ն- Այգին Ձեր հայրիկի ստեղծա՞ծն է:

Խ.Խ-Չէ՛, հայրիկի ստղեծածից բան չի մնացել, ծառերը շատ հին էին, միայն խաղողի վազը: Նոր ծառեր, խաղողի վազեր, հատապտուղներ: Առանձնապես մեծ այգի չէ, փոքրիկ անկյուն է:
Ք.Ն- Տունը շա՞տ է փոխվել:

Խ.Խ-Շա՜տ: Ճաշասենյակ կոչվածը  24 քառ.մ է, էդ սենյակը կազմված է երեք պատշգամբներից: Կար երկու սենյակ, մի պատշգամբ: Խոհանոցի մասը հենց պատշգամբում էր: Ունեինք մի նավթավառ, դրա վրա էինք կերակուրը պատրաստում: Էն ժամանակ ջուր, կոյուղի չկար:Հետո ջուրը բերեցինք տուն, հետո կառուցեցինք բաղնիքը, հաջորդ անգամ  կոյուղին քաշեցինք, հետո էդպես կցան-կցան…: Միանգամից չի կառուցվել տունը, սկզբում 50 քառ.մ է եղել, հետո մաս-մաս կառուցվել է:

Ք.Ն- Համլետը մասնակցել է այդ փոփոխություններին, կառուցմանը:

Խ.Խ-Չէ, Համլետը սկզբում չի մասնակցել, դե փոքր էր: Էն ժամանակ տիպային նախագծեր էին:

Ք.Ն-Իսկ հետո՞:

Խ.Խ- Այ հետոն, հետոն շատ հետաքրքիր ա: Սրանից 18 տարի առաջ, 2018-ին ես սկսեցի վերանորոգման աշխատանքներ, դե աղջիկս, տղաս մեծանում էին և պետք էր առանձնացնել, սենյակներ ստեղծել: Ես էլ դե մտածեցի, դե հո ինքնագլուխ որոշում  չէի կայացնի, ասեցի խորհրդակցեմ Համլետի հետ:

Ասեցի՝ Համլե՛տ, ի՞նչ անեմ տան հետ, չեմ կողմնորոշվում: Ախր Արփինեն արդեն մեծ աղջիկ ա, դե պետք ա առանձնացնել: Նայեց, նայեց ու ասեց, ես էդ տան դարդից եմ գնացել դարձել ճարտարապետ, դրան լուծում չկա, գնա կոսմետիկ նորոգի, մտիր մեջը:

Հորս սարքած տունն ա, բակն եմ կառուցել, Արփինեի սենյակը, բաղնիք ու զուգարանը:

1950-ականներին ստացել են տնամերձ հողատարածքը, դե էն ժամանակ ոնց էր, ամեն մարդ իրա տունը պիտի սարքեր, արհեստավոր չկար, բանվոր չկար: Ընկեր, բարեկամ, ծանոթ հավաքվում էին ամեն օր, մի կտոր սարքում էին: Հերս, որ աշխատանքի մեջ էդքան ծանրաբեռնված էր, գիշերը գալիս փոխվում էր ու սկսում էր աշխատել տան վրա, մենք էլ կողքից օգնում էինք, էնքան օգնեցինք, որ դարձանք ուստա: Հիմա ես շինարարության մեջ ամեն ինչից գլուխ եմ հանում:

-Ք.Ն-Դուք Համլետի հետ շա՞տ էիք վիճում:

-Խ.Խ-Շա~տ: Շատ խասյաթով էր, ոնց ասեմ… շատ սկզբունքային էր, շատ ծանր բնավորություն ուներ, հատկապես կենցաղում: Ինչ ուղեղում էր, մտքում, էն լեզվին էր, անկախ միջավայրից՝ ծանոթ ա, անծանոթ ա, մտերիմ ա, կարելի ա,  չի կարելի , պետք ա, պետք չի: Ինքը ինչ մտածում էր, լեզվից թռնում էր: Մեր հանդիպումը էրեխա ժամանակ, էն ամենաքաղցրը, մի քանի ժամ էր, երրորդ, չորրորդ ժամից հետո արդեն տուրուդմփոցը գնաց:

Ք.Ն-Ինչի՞ համար կարող էիք վիճել:

-Խ.Խ-Չգիտեմ, ինքը սարքում էր: Ուրեմն էստեղ խաղում էինք , դե էն ժամանակ փողոցային խաղերը շատ էր տարածված:

Ք.Ն-Ի՞նչ խաղեր էիք խաղում:

-Խ.Խ-Հազար բան, ո՞վ էր տանը մնում. կամ գետում էինք, կամ փողոցում խաղում էինք: Լողում էինք, ձուկ էինք բռնում կամ էլ ամառ-ձմեռ խաղում էինք: Ձմռանը սահում էինք: էս բլուրից ներքև մի հարթ տեղ կա, էդտեղ ամբողջ օրը խաղում էինք: Մի խումբը գնում ա, տեղը մեկ ուրիշն ա գալիս`ցերեկվա խաղերը, գիշերվա խաղերը, ամբողջ օրն այդտեղ  էինք: Համլետը հենց գար մտներ մի խմբի մեջ, 10 րոպե հետո խաղը փլուզվում  էր ՝ դաղալություն, կռիվ գցում էր մեջները ու ցվրվում էր: Խաղը դրանով  փլուզվում էր: Պահմտոցի կար, էդ խաղին ծանո՞թ եք:

 

Ք.Ն-Իհարկե:

Խ.Խ-Էստեղ մի տղա կար, դրան չէին սիրում: Հենց այդ տղայի հերթն էր հասնում փակել- համրելու, աչքերը փակում էր էդ տղան, բոլորը ցվրվում էին տներով: Գնա~ց, էդ տղան մի քանի ժամ ման էր գալիս: Շատ հետաքրքիր խաղեր կային՝ «Քյոթուկ», «7 քար», «Չլիկ փետ», «Բանկա», «Ղայիշ մեջք» : Էդպես գալիս էր, դաղալություն անում ու գնում: Բարդ էր շատ, անհանդուրժող, սրատես մարդ էր, դժվար էր իրա հետ:

Ք.Ն-Ո՞ւմ էր նման:

Խ.Խ- Մերս ասում էր՝ վա~յ, քեռին ա էնտեղ դրված, Ախնոր քեռին ա: